BI- 0795.

Internacia latina prefikso, el bis (= du foje), signifanta 2 (= du), en Esperanto uzata erudicie. Ekzemple, bikondiîa (vd), biseksa, bilingvismo.

La ordinara neerudicia ekvivalenta kunmeto fariûas per uzo de la radiko du-, kiel en dulingvismo, anstataö bilingvismo.

Okazas bi- ankaö kiel pseödosufikso: bigamio (vd), binara (vd), bisekcii (vd).

E. Pauli.

BIBLIO (+). 0796.

Gr: # 4 $ 8 4 V , -T < (pl). L: Biblia, -ae.

En la hebrea la nomo estas Tenach, aö Kitvei ha-kodesch, kaj ekvivalentas al "sanktaj skribaëoj".

La greka terminaro pri la bibliaj temoj komenciûis frue, ekde la traduko de îirkaö 280 a.K., fare de la helenigitaj judoj de Aleksandrio, kaj diskonigata per la nomo Septuaginto (vd).

Substantiva radiko. Vortformoj: Biblio, biblia, bibliismo.

2. Biblio estas la sankta libro de la nacia juda religio.

Restis Biblio ankaö la sankta libro de la kristana religio, sed kun almeto de la Nova Testamento. Pro tiu komuneco rilate la originajn fontojn, kaj postaj almetoj, kristanismo aspektas neo-judismo.

La Antikva Testamento, aö simple, la Juda Biblio, estas kolekto de pluraj verkoj, kelkaj de aötoroj simple ne konataj, verkitaj en la praa hebrea. Eventuale frue tradukita, î. 280 a.K., el la hebrea (semida lingvo) en la grekan, tio helpis multe la malfacilaëojn de la plej antikvaj tekstoj.

Okazas iom da paralelismo kun la sanktaj skribaëoj de aliaj religioj: Korano (vd), de la islamanoj; Vedoj (vd), de la hinduistoj; Tripitako (vd), de la budahistoj.

Koncerne al Korano, ûi estas multe pli freïdata, historia, de unu aöktoro kaj unu lingvo (la semida araba).

Vedoj kaj Tripitako estas verkitaj en hindeöropa lingvo,- la sanskrita, - sed en preskaö tute sendependa tradicio rilate la Okcidenton.

3. Epistemologie, la kunteksto de Biblio enhavas plurajn malfacilaëojn, kiuj rilatas al la aötenteco kaj al la karaktero de libro portanto de la dia revelacio.

Unue oni atentu aötentecon, inkluzive la kvaliton de la bibliaj aötoroj kaj pri kiaj estas la verkoj el kiuj konsistas la tuta kolekto de la Biblio.

Poste, oni konsideru aparte la aferon pri la revelacio (vd 9) atrinbuata al teksto.

4. Aötenteco. Principe ne estas necese, ke fidinda libro havu aötoron kies nomo estu rekte konata, kondiîe ke tiu libro prezentu sufiîe da internaj kriterioj por ke la senco de la teksto estu rekonebla.

Koncerne al la interna kvalito de la Biblio, ûi aspektas esti verkita de inteligentaj homoj, kapablaj transdoni historiajn informojn kaj saûajn pensojn, precipe religiajn kaj moralajn. Biblio estas simpatia verkaro, kiu inspiris la judan nacion kaj aldone la okcidentan kulturon.

Aliflanke, ïajnas ke la bibliaj aötoroj ne havis sufiîan filozofian evoluon por paroli adekvate pri religio.

La verkistoj de Biblio estis ankoraö dependaj de la arkaisma penso, sen filozofia kaj scienca lerteco. La menso de tiuj praaj verkistoj strukturiûas laö la magia penso. Ili prezentas la okazaëojn sen sufiîa atento al naturaj leûoj, sed simple kiel rezultintaj el la îiumomenta volo de Dio, el kies vorto rezultas la fenomenojn.

Cetere, la biblia penso moviûas en la kunteksto de la simbolisma kaj antropomorfisma penso, sekve plena el falsaj imagadoj kaj ne konsciaj sofismoj, kiuj povas misformi la tutan teologion.

La praaj historiaj informoj de la Biblio estis en dependo de perbuïa tradicio, ordinare transformita en fantazian heroan historion.

Sekve Biblio legeblas kun utilo, nur post erudicia antaöpreparo.

5. Leûo kaj Profetoj. La unuaj kvin bibliaj libroj estis atribuataj al Moseo (î. jaro 1000). La individuaj kvin titoloj estas:

Genezo,

Readmono.

Kune, tiuj kvin unuaj libroj de la Biblio fariûis konataj kiel Toraho (ekvivalenta al Leûo, en la hebrea).

Tiuj samaj kvin unuaj libroj ankaö fariûis konataj per la posta greka nomo A , < J V J , L P @ H (= Pentateöko), kunmeto el B X < J , (= kvin) kaj J , Ø P @ H (= instrumento, libro).

Tia estis la elstaro de la Toraho, aö Leûo, ke ili estis en la praktiko la Biblio mem.

La unuaj postaj aldonaëoj estas nomataj La Profetoj (hebree Neviim). Pro tio oftas la maniero citi la Biblion per la titoloj: La Leûo kaj la Profetoj.

Kutime, per tria sekcio estis nomataj, apartaj Skribaëoj (hebree Ketubim): Psamoj, Alta Kanto, Proverboj kaj similaj.

6. La biblia kolekto komplikiûis okaze de la ekspansio de la helena kulturo, - krom la tradukado de hebrea biblio en la grekan, nome Septuaginto, - la judoj mem verbis librojn en la greka.

Dum la helena kulturo aperis unueTobiaso, Judita, Saûo, Ekleziastiko, Baruko, I kaj II Makabeoj, kaj kiuj pro tiu frua helenisma tempo estas dirataj ankoraö de la Antikva Testamento. Kelkaj estis verkataj en la hebrea, sed restis nur en la greka. Tiu estas la kazo de la I Makabeoj, kies hebrea versio malaperis.

Fine, kaj la lastaj bibliaj libroj aperis je la komenciûo de kristanismo. Pro la ïanûo de vidpunkto rilate la judan religion, la kristanoj nomis ilin Nova Testamento, kaj estas:

Evangelioj (entute 4),

Agoj de apostoloj,

Epistoloj (entute 21),

Apokalipso.

La Evangelio de Mateo estis verkata en la hebrea, sed restis nur la greka teksto. Îiuj aliaj tekstoj de la Nova Testamento estas originale en la greka.

Por la juda vidpunkto, estas apokrifaj îiuj bibliaj libroj verkitaj en la greka lingvo, kvankam bele redaktitaj.

7. La interna analizo de la Pentateöko situas tiuj unuaj kvin bibliaj verkoj îirkaö la 7-a jarcento. Sekve ili ne estas fidindaj informoj pri la pratempo.

Cetere, pli antikvaj estas la skribaëoj de Mezopotamio (Sumer, Babilonio, Ninevo) kaj de Egiptio, kaj tiuj îi jam entenas informojn kaj rakontojn analogajn al tiuj de la postveninta Biblio.

Dum multa tempo, tamen, konserviûis la perbuïa transdono de la israelida tradicio kaj kompreneble helpe ankaö de skribitaj paperoj, poste utiligataj por la definitiva redaktado de la Biblio. La unua mencio pri skribita teksto estas tiu pri la ïtonoj de la dekalogo (Eliro 24, 12), atribuataj al Moseo, vivinta jarcentoj antaöe. Sed pri tiaj ïtonoj restas neniu dokumento de la tempo mem de Moseo.

8. Sociologie klarigite, sanktaj skribaëoj trovas ïancon komenciûi, kiam kreskas la komplikaëoj de ritoj kaj doktrinoj. Per la skribado tiuj komplikaëoj fiksiûas surpapere kaj ili fariûas pli facile lerneblaj.

Principe, religio estas individua iniciato. Sed pro la kreskema komplikaëo de la religiaj aferoj, kelkaj homoj fariûas pli erudiciaj pri ili, kaj nomiûas pastroj. Cetere, kelkaj estas aldone viziuloj, kaj nomiûas profetoj. Rezulte, kreiûas la sanktaj skribaëoj.

Îar israelidoj vivis unue en Mezopotamio, - kie la sumeroj jam praktikis la skribadon, - kaj poste en Egipto, - kie same jam ekzistis la skribadon, - eblas ke ankaö ili kelkajn skribitajn elementojn, per imitado. Sed tiuj unuaj skribaëoj de la israelidoj ankoraö ne estis la Biblio. Nur per posta evoluo el tiuj paperoj eble rezultis fine la definitiva redaktado de la Biblio.

Klare konstateblas per la stilo, ke la redaktoro de la unua îapitro de Genezo ne estas la sama de la dua. Cetere, la unua îapitro aspektas esti redaktata, post kiam la dua jam ekzistis, al kiu do ûi estis erudicie antaömetita.

9. Revelacio en Biblio. Koncerne al la kredo, la juda kaj la kristana religioj rigardas la Biblion kiel entenantan la Revelacion de Dio.

Pri tiu kredo je la Revelacio, oni postulu la pruvon. La afero fariûas komplika. Unue oni oni devas decidi la ûeneralaëoj pri la ebleco mem de la revelacio (vd).

Aldoniûas la problemo, pri kiuj libroj meti en la kolekton de la revelaciitaj. Îu estas la revelacio nur en unu libro? Tiam, en kiu libro? - îu en Biblio? - îu en Korano? îu en Vedoj? îu ankoraö en alia?

Sed, se la revelacio estas en pluraj libroj, kiom da libroj estas la revelaciitaj? Jen kiam la afero ankaö restas malfacila, îar la dirataj sanktaj libroj, - Biblio, Korano, Vedoj, - ne koheras inter si.

Tiu malkohero okazas enkadre de la sama grupo de libroj. Estas ja la bibliaj libroj kelkaj dekoj, sed ne kunordigitaj inter si. Krom tio, ne îiuj de la sama grupo, - judoj kaj kristanoj, - akceptas la samajn librojn.

10. Inter judoj dividiûis la opinioj pri la kanonaj libroj: unuj, ekzemple la sadukeoj, nur akceptis la librojn, kies kolektiva nomo estas La Leûo (aö Toraho), do nur la plej antikvajn. Aliaj judoj, ekzemple la farizeoj, kredas samtempe je la La Leûo kaj je La Profetoj. Sed ne estas inkluzivitaj en la Biblio la religiaj libroj verkitaj de judoj en la greka lingvo.

Koncerne al la kristanoj ili ankaö dividiûas rilate la kanonajn bibliajn verkojn. Protestantoj, same kiel la judoj, ne inkluzivas en la kanono la greke verkitajn librojn de la Malnova Testamento.

Kontraste, katolikoj inkluzivas ilin. Tamen, por îiuj, tiuj judaj verkoj de la helenisma tempo, estas belaj.

Kompreneble, la Nova Testamento de la Kristanoj ne estas akceptata de la juda religio, îar per ili ïanûigis esencaj elementoj de la mosea religio.

Koncerne al nombro de la libroj de la Nova Testamento, protestantoj kaj katolikoj preskaö interkonsentas, malgraö la malkonsentoj pri la interpretado.

11. Krom la Biblio, la Tradicio. Gravas la malkonsento, inter protestantoj kaj katolikoj, - îu la Biblio estas la ununura oficiala fonto de revelacio, îu ankaö restas alia fonto, nomata Tradicio (vd).

Estas Tradicio difinita kiel la vivanta doktrino kredata ekde Jesuo, okazinta flanke de la kristana komunumo. Tiu kristana komunumo vivis la doktrinon de Jesuo sendepende de verkitaj libroj. Nur poste kelkaj kristanoj verkis pri tiu vivanta doktrino; kelkaj estis apostoloj, kaj lernis ûin rekte el Jesuo, sed kelkaj nur lernis en la komunumo.

Ankaö judoj zorgis pri la tradicio, kiu restis en vastega kolekto de skribaëojn nomata Talmudo (vd), al kio ili tamen ne atribuis karakteron de revelaciita verko.

Mankas rekta formala deklaro, per kio oni sciu, - îu la oficiala fonto de revelacio estas la viva Tradicio, îu estas nur la skribaëoj, îu estas ambaö samtempe.

Cetere, la kristana komunumo dividiûis en plurajn ekleziojn, kaj restas la malfacilaëo determini, - kiu decidos?

Jen paradokso, - îu la komunumo estas îiuj baptitaj, per iu ajn kristana eklezio? - îu la komunumo estas nur aparta grupo, per ekskludo (ekskomuniko) de îiuj aliaj?

Kutime, îiu grupo konsideras sin prava, dum la nepravaj estas konsiderataj apostataj, herezaj.

12. Por diskuti, - îu la Biblio estas ununura fonto de Revelacio, unuj, precipe protestantoj, prenas la Biblion mem por argumenti; tio signifas kredi je la interna kvalito de la Biblio mem.

Aliaj, ekzemple, katolikoj elstarigas la kredon de la komunumo mem, por pruvi la valoron de la Tradicio, kaj samtempe per la Tradicio decidas pri la Biblio, precipe pri la nombro de la libroj.

Enkadre de filozofio pri religio ne ïajnas kohera kun la dia saûo revelacii per tiom da malfacilaëoj. Dio,tamen, povas elekti tiun vojon; sed estas necese strikte pruvi ke tiu fakte estis la elekto de Dio.

. 13. Kiel jam antaödirite, por Romkatolika Eklezio la revelacio troviûas en du fontoj, - Tradicio kaj Biblio.

Tio, kio estas kredata de îiuj, îie kaj îiutempe, estas vere revelaciita doktrino. Sed ne îiam tio estas facile montrebla, ne nur pro la malfacileco determini tiun "ciuj", "îie", "îiutempe" kaj ankaö pro manko de informoj pri la doktrino mem.

Ekzemple, la dogmo pri la doktrina senerareco de la papo oficiale deklarita de la koncilio Vatikano de 1870, devis esti kredo de la komunumo îie, kaj de îiuj, kaj .îiutempe, Kontraöuloj avertis, ke tio ne klare konstateblas.

Cetere, la Romkatolika Eklezio konsideras, ke la Tradicio havas kapablon por oficiala interpreto, jen de la Tradicio mem, jen de la Biblio. La malfacilaëo de tiu tezo estas kiel determini tiun tradicion, îar la dokumentoj de la unuaj dekoj de la Roma Eklezio ne oftas, nek klaras, nek estas îiurilate sekuraj.

Por pruvi la tezon pri la Tradicio kiel fonto de la Revelacio, oni povas uzi la skribaëojn mem de la Biblio, sed ankoraö ne kiel revelaciitaj libroj.

Post la akceptado de la Tradicio kiel fonto de Revelacio, tiu Tradicio povas havi informon pri la Biblio, kaj kiu deklaras ûin inspirita libroj de Dio. Sed, por determini tiun tradicion pri la inspiro de la Biblio malmultas la informoj, precipe kiam estas pri detaloj, ekzemple, pri kiom da libroj.

La katolica kanono de sanktaj skribaëoj estis unua foje klare deklarita en la Koncilio de Kartago, je la jaro 397 p. K. Sed restis duboj. Pro tio, sed nur en 1546, difinis la katolika Koncilio de Trento.

14. Protestantoj elstarigas la Biblion kiel ununuran fonton de la dia Revelacio, kiu restas do sen la aldona Tradicio; la interpretto ne estas oficiale donita de la Eklezio, kiel volas la Romkatolika Eklezio, sed pri tio rajtas îiu kristano.

Pro tiu elstarigado de la Biblio, protestantoj popularigis ûin. Lutero tradukis la Biblion en la germanan, kaj insistis pri la publika lernejo, ankaö por knabinoj, por ke îiuj fariûu kapablaj legi ûin. Pro la forigo de la Tradicio, kelkaj sakramento, sen klara apogo en la biblia teksto, estis forigitaj; la sep fariûis du, kun elstaro de la bapto.

15. Gravas pripensi, - nome de bona filozofio pri religio,- ke revelaciita religio pere de sanktaj skribaëoj, por esti kredata kiel kondiîo de savo, ne povas esti tro malfacila je pruvoj, ke eî kompetentuloj restas en konstanta diskutado.

Sen sufiîe klaraj pruvoj, prudentaj homoj ne kredas je tio, kio estas prezentata al ili, kiel estanta la vorto de Dio.

Ïajnas do, ke Dio estus multe pli saûa, se Li revelacius sin rekte al îiu homo, ol al apartaj homoj ne kapablaj transdoni la revelaciitan mesaûon per sufiîaj pruvoj.

Dio kreis al îiu homo, kaj estas en li per la ago mem de la kreo. Dio konservas al îiu homo, kaj restas en li per la ago mem de la konservo.

Aldone, Dio povas revelacii sin malrekte kaj rekte (speciale).

Dio revelacias sin malrekte al la racio de îiu homo, per la voîo de îio ekzistanta kreitaëo, îar per la mondo fariûas la pruvoj de la dia ekzisto. Tio sufiîas, por ke îiu sentu sin kiel gloron de Dio.

Aldone, Dio povas tamen revelacii sin rekte, speciale. Kiu ricevis specialan revelacion, ricevis ûin, aö por individua uzo, aö por transdoni ûin.

Certe estas aparta dono, ricevi specialan revelacion por individua uzo.

Kiu ricevis specialan revelacion por transdoni ûin kiel mesaûon al aliaj, tiu zorgu unue pri la persona certeco de tiu mesaûo, kaj nur poste iru al la aliaj por transdoni ûin.

Kaj ankaö tiuj aliaj, kiuj ricevas la mesaûon, nur kredu, post strikta certeco pri la seriozeco kaj kapablo de la mesaûisto, îar li povas esti nur naiva viziulo.

Prenu do la Biblion, kaj decidu. Se vi certas pri la dia mesaûo, kredu fervore. Se vi ne certas, vi povas legi ûin almenaö kiel verko de kultura valoro. Same, kondutu rilate sanktajn skribaëojn de aliaj tradiciaj religioj.

E. Pauli.

BIBLIOGRAFIO (+). 0797.

1.Erudicia vorto, bibliografio rezultis per kunmeto de la grekaj $ 4 $ 8 \ @ < kaj ( D " N Z (= skribaëo, skribado).

Substantiva radiko. Vortformoj: bibliografo (specialisto), bibliografio.

2. Bibliografio estas la tutaëo de libroj, inkluzive artikoloj kaj manuskriptoj, pri difinita temo.

Ekzemple, en germana, franca, angla lingvoj la bibliografio estas ordinare riîa pri îiuj aferoj. Iom post iom kreskis la bibliografio en Internacia Lingvo Esperanto pri temoj de îiuj nacioj.

En aparta senco, bibliografio estas la organizita prezentado de titoloj de libroj, artikoloj kaj manuskriptoj; tiasence, estas kutime, je la fino de fakaj tekstoj almeti liston de skribaëoj fare de aliaj pri la ëuspritraktita teksto. En tiu kazo, celas la bibliografio informi detale pri tio, kio jam ekzistas verkite pri la temo.

La bibliografiaj metodoj, en kazo de prezentado de titoloj, uzas organizi tiuj îi, aö per aötoro, aö per temo, aö ankoraö per lingvo. Kompreneble, naciaj lingvoj atentigas precipe pri bibliografio en la regiono en kiu ûi estas parolata. Sed en Esperanto, per si mem, la bibliografia informo tendencas atingi egalmaniere îiujn landojn.

Laste, bibliografio povas ankaö signifi nur sciencon pri la ekzistanta bibliografio. Ekzemple, kiel prezenti bibliografion.

3. Filozofia bibliografio tre gravas, îar filozofio, pro ties abstraskteco, multe dependas de lingvo uzo.

Cetere, vasta bibliografia informo povas helpi filozofojn ne resti tro dependaj de la koncerna nacia verkaro.

Pere de la Internacia Lingvo Esperanto eblas pibonigi la tutmondecon de la filozofia bibliografio.

4. Rilate la vastecon de la jam ekzistanta filozofia bibliografio elstaras en la antikveco la greka verkaro (Platono, Aristotelo, Plotinio, Porfirio), sekvata de la latina (Cicerono, Aögusteno).

Dum Mezepoko daöris la kreskado de la greka bibliografio en Bizantio, kaj de la latina en Okcidenta Europo, fare de la skolastikistoj.

Hebreaj kaj arabaj lingvoj delonge, ekde Mezepoko, iom post iom kreskigis sian filozofian bibliografion, kaj ne îesis modernepoke. Samtempe, la hinda kaj îina filozofio prosperis en Oriento, ekde antaö nia erao.

Koncerne la modernajn eöropajn lingvojn, unue kreskis la filozofia bibliografio en la itala (Dante, Bruno) kaj en la franca (Kartezio).

La filozofia bibliografio en germana lingvo fariûis bibliografie grava ekde la 18-a jarcento (Wolff, Kant, Hegel). Samtempe okazis la disvolviûo de la angla kaj hispana lingvoj en la kampo de la filozofio.

Sed oni taksu lingvojn ankaö rilate la estontecon. Jen kiam elstaras kelkaj aziaj lingvoj. Aparte la eöropaj lingvoj disvastiûintaj en Ameriko, precipe angla (en Usono, Kanado), portugala (Brazilo), hispana (Meksikio ûis Îilio, Argentino).

Je la transiro de la dua jarmilo al la tria îiuj oficialaj naciaj lingvoj jam estis atingantaj sufiîan kulturan evoluon, kaj jam havis filozofian bibliografion.

Kompreneble, - pro la homa saûo, - la Internacia Lingvo Esperanto fariûos la plej grava portanto de la filozofia bibliografio.

E. Pauli.

BIBLIOTEKO (+). 0798.

Gr: $ 4 $ 8 4 @ 2 Z 6 0 , -0 H . L: biblioteca, -ae.

1. Erudicia vorto, biblioteko devenas, tra la latina biblioteca (= librejo), el la greka $ 4 $ 8 4 @ 2 Z 6 0 (= biblioteko), kunmeto el $ 4 $ 8 \ @ < kaj 2 Z 6 0 (= skatolo, loko), siavice el J \ 2 0 : 4 (= meti, lokigi, gardi).

Koncerne al la dua vortelemento, rimarku la samdevena teko, kaj koncernaj vortformoj -libroteko, filmoteko, plastateko, leda teko.

Substantiva radiko. Vortformoj: biblioteko, bibliotekisto.

2. Biblioteko estas aranûo da libroj, al dispono de legantoj.

Nuance, libraro estas kolekto da libroj, dum biblioteko estas ne nur aro aö kolekto, sed kun aldona aranûo, per kio la libroj restas en disponebla uzebleco. Librejo estas loko kie troviûas libroj, por esti haveblaj per aîetado.

En aparta signifo, biblioteko estas serio de eldonitaj libroj pri similaj temoj celante specifan aîetantaron kaj legantaron.

3.. Metode, bibliotekoj estas organizataj tiamaniere, ke la libroj tuj estu trovataj de la serîantoj. Disvastiûis la uzo diskonigata per la nomo Decimala Sistemo, en kiu la filozofiaj libro estas indikataj per la komenciûinta cifero 1 (unu). Per elektronikaj rimedoj, ekzemple Interreto, la bibliotekoj fariûis pli facile atingeblaj.

4. La utileco de la biblioteko, - jen por individua posedanto, jen por la publika uzo, - estas kulture notinda kaj pro tio rekomendindas la kreo de ili.

Jam en la antikveco notindis la bibliotekoj de Aleksandrio kaj de Pergamo.

Per la eduko (precipe en la universitatoj) kaj per la libroj (precipe konservitaj en la bibliotekoj) transdoniûas la kulturon de unu generacio en la sekvantajn.

5. Estas Biblioteko (P. G. 103-104), en greka lingvo, titolo de vasta verko de Focio (î. 800-897), erudiciulo de Konstantinopolo, konsistanta el 280 resumoj pri la koncernaj legataj libroj, aktoj kaj leteroj.

Pro la elektita genro, tiuj resumoj riîe informas pri la pasintaj verkoj. Ekzemple la resumoj pri la pironaj diskursoj de Enesidemo estas la ununura valora fonto de informo restinta pri la skribaëoj de tiu filozofo de na Nova Akademio.

BIGAMIO (Z). 0800.

Gr: * 4 ( " : \ " , -" H . L: bigamia, -ae.

1. Erudicia vorto, deveninta, tra la latina bigamia (rimarku bi, aö bis, arkaike duis = dufoje), el la greka * 4 H (=dufoje) kaj ( " : X T (=edziûi).

Substantiva radiko. Vortformoj: bigamio, bigamieco, bigamiulo, bigasmiulino.

2. Bigamio estas formo de familio, de homo havanta du edzinojn, aö inverse, de virino havanta du edzojn.

Kontraste, monogamio (vd) estas edziûa formo per simpla paro, dum bigamio estas alpreno de du edzoj, aö du edzinoj, kaj poligamio (vd) plurajn.

Kompreneble, bigamio estas la plej simpla formo de poliganio.

3. Historie, la bigamieco ne estis afero klare difinita de la homaj kutimoj kaj leûoj.

Foje la religioj asertas, ke pri la afero Dio donis ordonon. La juda Biblio priskribas la bigamion kiel kutima de la patriarkoj. Lemeä estis la unua tiel citita kun du edzinoj: Ada kaj Cila (Gen 4,19).

La kutimoj fariûis poste pli rigidaj, kaj aperis pli ofte leûoj favoraj al la monogamio.

Surbaze de la fundamentaj homaj rajtoj, mildiûis denove la leûoj rilataj al ebleco de bigamio kaj poligamio ûenerale. Sed tamen kulture, la bigameco kaj poligameco restis îiam iomete kaïa kutimo.

4. Doktrino. Îar monogamio pli facile funkcias, kaj îar bigamio ne tiel facile, oftas la monogamieco, kaj ne la bigamieco.

Certe bigamio estas malfacila sistemo de familio, kaj pro tio ne rekomendinda kiel prefera formo.

Tamen, malfacilaj sistemoj povas esti pli produktemaj, kaj tio povas okazi en bigamio kompare al monogamio.

Principe, malfacileco de la bigamio ne sufiîas por redukti ûin al la laöleûa nepermeso. Ne îio malfacila estas malbona kaj malpli perfekta.

Principe, do, ne eblas rekte argumenti kontraö la bigamieco.

5. En specialaj situacioj la bigamieco ne prezentas malfacilaëojn. Tiuj specialaj situacioj povas okazi îe homoj kun karaktero, por preferi la bigamiecon.

En la kazo, ke unu el la geedzoj ne kapablu generi filojn, estas kompreneble, ke la alia serîu duan paron, sen ke la unua edziûo estu nuligata. Jen bigamio pro tute racia motivo.

Oni imagu socion, en kio viroj estas malmultaj (ekzemple pro la milito, kiel okazis en la klasika Ateno de Sokrato). Por ke la virinoj havu filojn kaj seksan vivon, al kiu ili rajtas, - tio nur eblas per la bigamieco.

Koncerne al kaïa bigamieco, ankaö tio ne estas malpermesata, îar kiom eble îiu rajtas en îio la privatecon.

6. Teologiaj argumentoj kontraö la bigamieco estus tiuj, kiuj baziûus rekte en pozitiva dia ordono, konata per rekta, aö speciala revelacio. Sed estas necese pruvi tiun revelacion.

Cetere oni pruvu ankaö, îu estas saûo rekte malpermesi la bigamiecon, se ûi ïajnas esti la solvo de specialaj kazoj.

La biblia severeco kontraö bigamio ne estis tiel granda en la tekstoj de Antikva Testamento.

La posta severeco de kelkaj eklezioj deklaris ekskomunikitajn la bigamiulojn. Apostolo Paölo minacis kun la eterna puno malîastajn homojn (1 Kor.).

E. Pauli.

BIGOTO, -ECO (+). 0801.

1. Etimologie, bigoto devenas el la franca bigot (= hipokrita, falsefervora), siavice eble el la hispanha bigote (= lipharo), en la senco de homo liphara, figuro de homo obtina kaj kun blinda opinio. Tiu hispana bigote (bigode en la portugala) estas el origino ne konata.

Substantiva radiko. Vortformoj: bigoto, bigota, bigoteco, bigotismo.

2. Bigoteco estas tendenco de ekscesa fervoro, en la formala plenumo de eksteraj religiaj esprimoj, kun fanatika aspekto.

Nuance, pieco (vd) estas respektoplena plenumo de la religiaj devoj, dum bigoteco inkluzivas ekceson de la religiaj esprimoj.

3. Takse, malgraö la troiga plenumo, ne estas bigoteco la plej perfekta idealo de integra personeco. Filozofio pri eduko esploru tion, al kio estas direktenda îiu homo, kaj kiel li plenumu la apartajn oficojn elektitajn.

Certe bigotismo ne estas la idealo, al kio îiuj homoj devos esti direktataj. La eduko elstarigu la kritikan penson, la efikecon de volkapablo, la kontrolon de sensaj impulsoj, la familiajn celojn, la sociajn zorgojn, la transcendajn interesojn.

Sed tiuj transcendaj interesoj, - al kiuj estas diretkta la ekscesa fervoro de bigoto, - ne estu la troiga homa okupiûo per eksteraj esprimoj. La dia gloro (vd) ne fariûas îefe per esprimoj, sed precipe per la objektiva gloro, kiu fariûas per la perfekteco mem de la persono kaj de la mondo ûenerale.

Kiam bigoto profesias kiel monako aö kiel pastro kaïiûas lia bigoteca karakterizo, kiu tamen persistas.

Bigotoj sukcesas esti promociitaj kiel eksterordinare virtaj homoj, kiam ili estas kapablaj orienti sin nur pozitive, sen deflankiûoj. En adekvata funkcio, ili povas fariûi vere meritemaj, kaj fine esti deklaritaj bonfarantoj en la socio, îefe favore de la malriîuloj kaj forlasitaj infanoj. Fine ili estas rekonataj de la religiaj amasoj kiel sanktuloj, kaj ili fakte estis tiaj.

E. Pauli.

BIKONDIÎA (N). 0803.

A: biconditional. F: biconditionnel. G:bikonditional. H: bicondicional. I: bicondicional. P: bicondicional. R:

1. Erudicia vorto, bikondiîa estas kunmeto el la internacia latina sufikso bi- (= du) kaj conditio (= kondiîo), kaj metata en uzo de la modernaj logikistoj.

Adjektiva radiko. Vortformoj: bikondiîa, bikondiîo, bikondiîeco.

2. Bikondiîa estas la logika karaktero, per kio estas nomata la konekton "se kaj nur se".

Tiu karaktero estas ankaö nomata "materia karaktero", kaj foje simboligita per la signo = (vd Quine, Metodoj de logiko, § 3). Rimarku la bikondiîa interligo de la du kondicionaloj: "se p, tiam q" kaj "se q, tiam p".

(Plus en Flew).

BILDO (+). 0804.

L: figura, -ae; imago, -inis.

1. Etimologie, bildo devenas el la germana Bild (= bildo, imago, figuro, ideo), siavice el ne certa origino.

Substantiva radiko. Vortformoj: bildo, telebildigi, telebildigilo, bildflanke, klarbilde, medicina bildaro, tolbildo (pentraëo).

2. Bildo estas videbla aranûo, per kies trajtoj aö koloroj fariûas konata la esprimata objekto. Ekzemple, bildo de objekto, de persono, de scenejo; bildo sur la retino; libro kun bildoj. Esence, bildo estas artesprimo, per videblaj rimedoj, kaj kiel arto celas informi pri io.

Nuance, figuro (vd) signifas pli ûenerale, precipe la realon mem, ekzemple la alta figuro de la montaro, la delikata figuro de Maria, dum bildo ordinare estas reaprezentado de la natura figuro celante precipe informi, ekzemple, bone farita bildo de monto kaj de Maria; cetere, figuro estas natura, kontraste kun formo (vd) kiu povas esti ne natura.

Imago (vd) estas la reprezento fare de la spirita kapablo, por havi internan prezentadon de la konata objekto, eî de objekto jam ne ekzistanta, dum bildo estas indiferente dirata de la ekstera objekto kaj de tiu de la interna imago.

3. Gnozeologie, la kapablo de bildo informi pri io rezultas el la fakto, per kio io simila al alia signifas tiun alian.

Des pli simila al reprezentita afero, despli signife kapabla estas la bildo.

Nur konkretaj aferoj estas rekte imiteblaj de ni homoj, pro tio ke nia kono atingas rekte nur tiujn konkretajn aferojn .

Nekorpaj kaj abstraktaj objektoj estos bildigeblaj nur pere de analogioj kun fizikaj aferoj kaj de asociiûaj imagoj. Do, per tiuj bildoj ni atingas analogie la ne konkretajn aferojn.

E. Pauli.

BILINGVISMO. 0806.

1. Pli erudicia formo de dulingvismo (vd).

2. Biblingvismo estas estas la fakto per kio homoj parolas du lingvojn, unu el la propra grupo, alia de aparta grupo, kun kio li ordinare kontaktiûas.

Tiu fenomeno kutime okazas kiam naciano eniras la medion de nacianoj parolantaj alian lingvon, kiun li pro bezono ankaö lernas.

5. Historie, la diferenco de lingvoj okazis, îar en la pasinteco homaj grupoj vivis aparte. Jen situacio kio malaperis, kaj pro tio estas necese krei sistemojn favoraj al interkompreniûo. La elekto de ûenerala lingvo estas la solvo, malgraö oni deziru konservi la lingvojn de apartaj grupoj por interna uzo.

Precipe homoj de pasintaj generacioj tre zorgas pri la konservo de naciaj lingvoj, same kiel ili reagas al la miksiûoj de rasoj.

Nuntempe okazas la tutmondaj komunikoj, kaj sekve la neceso de la koresponda internacia lingvokompreno.

Kelkaj solvoj estas nur regionaj, sed necesas ankaö la tutmonda lingvokompreno.

Jen kiam okazas du specoj de bilingvismo, - la regiona biblingvismo kaj la tutmonda bilingvismo.

3. La regiona biblingvismo rekomendindas por la civitanoj vivantaj sur limoj de landoj parolantaj malsamajn lingvojn. Tio povas fariûi jam ekde la lernejoj.

Laulonge de limoj de Brazilo kun 7 landoj parolantaj la hispanan, estas do racie, ke la brazilanoj, - parolantoj de la portugala, - lernu ankaö la hispanan; inverse, ke la hispanparolantoj parolu la portugalan.

Regiona biblingvismo okazas ankaö en Ïtatoj kun pluraj naciaj lingvoj. Tiam la afero de bilingvismo (aö eî plurlingvismo) fariûas komplika, kaj solvata laö apartaj cirkonstancoj.

Principe, paroli iun ajn lingvo estas individua rajto de îiu civitano, malgraö foje tiu rajto ne restas racia insisto. Tamen, sekve de tiu rajto, minoritatoj rajtas paroli apartan lingvon, se tiu estas la elekto, aö jam antikva tradicio.

Aliflanke, lingvo estas kolektiva rimedo de komunikado, kaj pri kio la Ïtato rajtas meti normojn. Por ke okazu la interkompreniûo, en Ïtatoj de apartaj du lingvaj grupoj, almenaö unu devas lerni la lingvon de la alia; aö ambaö la lingvon de la alia, sed tio jam estas nenecese.

En la kazo, kiam estas ûenerala lingvo lernata de îiuj, inkluzive de la minoritatoj, ne restas problemo, ke la minoritatoj havu sian apartan lingvon, îar tiuj minoritatoj ankaö scias la ûeneralan lingvon de la koncerna Ïtato.

En amerikaj Ïtatoj kutime la indianaj lingvoj estas instruataj al indianoj, sed îiuj indianoj lernas la ûeneralan lingvon de la koncerna lando.

4. La tutmonda bilingvismo. Pli vasta kaj racia bilingvismo atingeblas per la adopto de internacia neötrala planita lingvo. Per tiu neötrala lingvo, la solvo fariûas pli akceptebla por la konservo de la nacia identeco de la pluraj flankoj.

Per la karaktero de planita lingvo estas garantiigata la facilecon de tiu solvo. Jen pro kio inteligentaj kaj seriozaj homoj rigardas al Esperanto kiel bono de la homaro.

E. Pauli.

BILOKIGO KAJ PLURLOKIGO. 0807.

1. Bilokigo erudicia vortformado el la internacia sufikso bi- (= du), kaj loko. Same, plurlokigo estas vortformado el pluraj, sed sufikse uzata, kaj loko.

2. Bilokigo kaj plurlokigo estas la îeesto de la sama persono en du aö pluraj lokoj.

Jen temo eventuale interesa al religio, kaj ke pro tio estis diskutata de la skolastikistoj.

La fenomeno de bilokigo estis asertata pri la katolikaj sanktuloj Sankta Antono el Lisabono (1195-1231) Sankta Francisco Xavier (1506-1552), Sankta Alfonso de Ligorio (1696-1787).

Cetere, la katolika dogmaro asertas, ke Jesuo îeestas reale kaj individue en îiu pano de la rito de la Meso, nomata Eukaristio (vd).

Pri la bilokigo de la sanktuloj menciitaj ne eblas nun pli profunde esplori la aötentecon de la empiria fakto, kiu estis nur asertata de la atestantoj.

Pri la Eukaristio la afero estas asertata en formo ankaö ne esplorebla empirie, îar la dogmo asertas, ke Jesuo nur îeestas en substanco, sen la akcidencoj.

Restas nur determini kiamaniere akcepteblas la ebleco de bilokigo kaj plurlokigo. Se la akcepteblaj manieroj fakte okazis kun tiuj sanktulo, jen alia problemo, determinenda de la historiisto. Same, se okazas la plurlokigo de Jesuo en Eökaristio, jen temo de la teologio de la kredanto. Nek unu, nek alia povas aserti ion filozofie neebla.

3. Filozofia doktrino. La spekulacia pritraktado pri bilokigo kaj plurlokigo estas en dependo de kio esence estas loko (vd).

Se oni asertas, ke loko estas determino de la korpo mem, îiu korpo kunportas sian propran lokon, kiam ûi translokiûas. En tiu kazo, bilokigo devas signifi, ke la sama loko ankaö fariûu du, por la sama subjekto. Jen io kun kontraödira aspekto.

Malsame, se loko estas io absoluta kaj aparta, la bilokigo jam ne dependas rekte de la loko, îar la afero povas iri de unu al alia loko. Tiam bilokigo estas nurproblemo de la subjekto, kiu okupas samtempe du apartajn lokojn. Îu eblas tio?

Oni demandu ankaö, - îu spirito havas lokon, aö estas en iu loko? Îu loko estas nur afero de korpo? La problemo de loko de la spirito estas preskaö la sama kiel tiu de loko de la korpo. Aö la loko apartenas al spirito mem, kaj tiam îiu spirito kunportas sian lokon; aö la loko estas aparta, kaj la spirito iras de loko al loko.

Fine, oni demandu, - îu unu ento povas eniri la alian; jen, la demando,- îu unu ento povas eniri la lokon de alia tiamaniere, ke ambaö restu en la sama loko.

Antitipio (vd) estas la propraëo atribuata al entoj, per kio unuj ne estas penetreblaj de aliaj.

Îu veras la antitipio? Tiu problemo interrilatas kun la antaöaj pri la loko de korpoj, pri la lokoj de la spiritoj, pri la bilokigo kaj plurlokigo.

4. Unuavide, finitaj esencoj esence neas unuj la aliajn, kaj sekve restas unuj îe la aliaj, neniam unuj ene la aliaj. Jen formala efiko de la determino mem. Se ne estus determino, la finitaj esencoj fariûus denove senlimaj, tio estas, infinitaj.

En tiu kadro, bilokigo kaj plurlokigo nur povas esti akceptata en senco tre subtila, kio tre malsamas kun la ordinara senco atribuata al tiuj konceptoj. Tiu subtila senco alproksimiûas al tiu de la dia universala îeesto.

5. Dio estas en îiuj lokoj de la aliaj estaëoj havantaj lokojn. Sed la maniero per kio, Dio îieestas okazas per tute alia maniero. Dio îie îeestas kiel iranta îien. Li nur îie estas kiel kreanta kaözo de îio kaj kiel konstanta kaözo de konservo.

En neniu aparta loko estas Dio, sed îiuj apartaj lokoj estas en Dio. Ne estas Dio en la aferoj, sed la aferoj estas en Dio. Ne estas Dio en la supro, sed la supro estas en Dio. Ne estas Dio en la malsupro, sed la malsupro estas en Dio. Ne estas Dio en la vasteca kosmo, sed la vasteca kosmo estas en Dio. Tiel estas, îar Dio antaöekzistas, kaj îio alia ekzistas per la samtempa dia ago de kreo kaj konservo.

E. Pauli.

BINARA (Supl.). 0808.

L: binarius.

1. Etimologie, binara devenas el la latina binarius (= duobla, binara), siavice el bis (= duo), formo veninta el la arkaika duis (= duo), simila al la greka (= du foje).

Adjektiva radiko. Vortformoj: binara, binareco.

2. Binara estas kvalito, per kio sistemo prezentas du elementojn tiamaniere, ke îio progresas per sistemo de du valoroj.

Jen la sistemo plej ofta, konstatita en ontologio kaj en la naturo, kiu ekvilibrigas îion en du kontrastajn partojn.

Nuance, dikotoma, - surbaze de la etimologio, el la greka, - asertas la strikte forkecan disbranîiûon en du partojn, - dum binara asertas sistemon el du, sen tiel rekte emfazi la ekskludon de aliaj sistemoj.

3. Doktrino. Estas binareco karaktero de îiu ento, kaj poste, per abstratado fariûas la matematika formulado, - 1, 2, - kaj la lingvaëo de bito (vd).

La unua binareco estas ekzisto kaj esenco (= maniero ekzisti).

En la sekvo, la binareco montriûas per la specifeco, - îiu esenco forigas alian esencon.

Sed îiu esenco unue prezentas sin mem absolute, kaj nur poste ûi montriûas kiel diferenca de io alia. Unue la esenco prezentas sin mem, kaj postûi avertas ke, dum la ento estas, ûi ne povas esti la ne-ento. Jen la principo de nekontraödiro, implica en la eksplicita aserto de la ento.

Tamen, kvalito akceptas gradojn. Ekde tiu vidpunkto, binareco, kvankam efektiva en kelkaj flankoj de la realo, ne estas ekskluzive la tuta realo. Gradoj progresas en sinsekvo sen rekta averto pri la binareco. Sed tamen, en îiu grado eblas montri la binarecon.

Jam Aristotelo avertis, ke kvalito havas la propraëojn havi kontraöon kaj gradojn. Pro la kontraöeco naskiûas la binareco.

4. Binareco en la realo. Nur en la realo la sistemoj prezentiûas fundamente kiel binaraj. Konsiderite tute formale, sistemo en si mem ne dependas de binareco.

Sekve, okazas du specoj de sistemoj:

- sistemoj laö la efektiva realo, kaj kiuj estas binaraj;

- sistemoj tute formalaj, kiuj povas esti nebinaraj.

Eblas tiu distingo nur per la abstraktado, îar oni povas imagi la alternativojn ekster la realo, kaj pritrakti ilin nur formale per la mensaj operacioj.

Jen la bazo, pro kio filozofoj kapablas krei plurajn doktrinajn sistemoj, iluzie prezentitaj kiel veraj, sed tamen malakorde kun la realo.

5. Filozofio kaj scienco ordinare nur serîas la realajn sistemojn, kaj sekve ili centriûas en la binareco, îar ûi estas la efektiva realo, pro tio rekta interesa por ni homoj. Efektive, filozofio kaj scienco estas por meti la realon en la servon de ni homoj.

Jam pitagoranoj, laö informo de Aristotelo, avertis pri la kontraöoj en îio:

"la limigita - nelimigita;

para - nepara;

unueco - plureco;

rekta - nerekta;

vira - ina;

ripozo - movo;

rekta - kurba;

lumo - mallumo;

bona - malbona;

kvadrata- oblonga"(Arist., Metaf., 986a 23).

7. En naturaj sciencoj, - fiziko, kemio, biologio, - îio iras de kontraöo al kontraöo al kontraöo, kaj do per la reala binareco. Oni atentu kelkajn ekzemplojn.

En fiziko estas konata la elektra cirkvito, strikte binara kiel fermita kaj malfermita. Elstaras la kontraöeco de la polusoj. En kemio oftas la distingo inter simpla kaj kunmetita. En biologio, prezentiûas strikte binara la diferenco de viva kaj morta.

Kiam okazas la mildiûo per gradoj, tiuj gradoj tamen okazas enkadre de kelkaj binarecaj karakteroj.

6. En lingvistiko kelkaj provis konstati binarajn fenomenojn. R. Jakobson avertis pri la kontraödirojn; vokalojn kaj ne vokalojn; longajn kaj ne longajn.

7. En psikologio la homaj agoj estas simpligitaj per la binareco de elekto kaj ne elekto.

Pro psikologia prefero, en estetiko kaj arto, la binareco estas la fundamenta ritmo (vd). Tiu prefera ritmo oni rimarkas eî en la proporcia alternado de ëurnalistoj de radio kaj televido tiamaniere, ke foje oni aödas vira voîo kaj rigardas vira figuro, foje virina voîo kaj virina figuro.

8. Logiko, surbaze de la realo, estas binara, kaj akceptas nur la veron kaj falson.

Kontraste, formalaj sistemoj en logiko povas konsideri aliajn manierojn operacii la fluon de la pensoj.

E. Pauli.