AÖTONIMO (N). 0665.

A: autonym. F: autonyme. G: Autonyme. H: autónimo. I: autònimo. P: autônimo. R:

1. Erudicia vorto, aötonimo estas kunmeto el la grekaj " Û J ` H (= mem) kaj Ï < L : X T (= nomi, voki per la nomo), laölitere nomanta per si mem.

Semantike, aötonimo unue signifis la verkojn subskribitajn de la aötoroj mem, kaj pasis en 1934, per speciala kreo de Carnap, al uzo de filozofio pri lingvo (Logical syntax of language, § 64).

Substantiva radiko. Rimarku la similan antonimo (vd), vorto rekte kontraösignifa al alia.

2. Aötonimo estas io, kio estas samtempe scienco kaj lingvaëo. Kiel scienco, estas io konata kiel efiko de la koncerna kaözo. Kiel linguvaëo estas io interpretata kiel signo de la sama koncerna kaözo.

Ekzemple, frufruo science interpreta estas efiko de teksaëoj, kaj estas samtempe signo de tiu movo de teksaëo; uaö-uaö estas scienco pri la bruo faranta de hundoj, kaj estas signo de tiu fenomeno fare de la hundoj; tok-tok sur la pordo estas scienco pri bato kapabla krei tion sonon, kaj estas signo de tiu formo de bato por esti anonco.

Nuance, onomatopeo simple signifas simileco de sono, dum aötonimo aldonas, ke la vorto memsignifas ion.

3. Okazas du momentoj esence distingaj. Unu apartenas al scienca informo, la alia al la esprimo. La unua estas kiel en fumo rekonata kiel efiko de fajro; la dua estas kiel en fumo elektata de pentristo por signifi komenciûon de incendio.

La unua momento de aötonimo, - tiu kiel la scienco, - restas esence distinga de tiu de la lingvaëo.

Kiel en îiu scienco, la efiko rilatas al kaözo, kaj povas gvidi al kono de tiu kaözo. Scienco supozas iom da kompetenteco, kaj dependas de scienca esploro.

Ordinare la scienco de la unua momento de aötonimo jam estas sufiîe disvolviûinta por la plej simplaj kazoj. Sed ne îiam estas konataj la detaloj. Ekzemple, kelkaj tok-tok estas rekoneblaj, kaj oni atribuas ilin al specifaj personoj, kiu ofte venas al la pordo. Sed se estas tok-tok de fremdulo, oni jam ignoras la detalon, kiu estas precize la tok-tokanto.

La dua momento de aötonimo estas specife lingvistika, kaj obeas al la normalaj reguloj de tiu kampo. Ankaö tiu kampo dependas de la lingva kompetenteco, îar la uzanto de la lingvo devas scii, ke la onomatopeeco estis adoptata por fariûi esprimo.

La fenomeno de aötonimo estas portanto de signo nur en la dua momento. Okaze de la unua momento estas nur scienco, esence egala al îiu alia scienco. Paroleblas pri materia portanto de signifo, nur en la dua momento.

Nur en la dua momento aötonimo fariûas konvencia signo; en la unua momento ûi ankoraö ne estas nomo, ne estas vorto, ne estas parolo, ne estas lingvo, sed nur scienco. Sed tamen ûi estas taöga por fariûi tia, kaj fakte ûi estas kutima fonto de pluraj vortoj.

4. Koncerne aötonimo kiel signo, estas konate, ke ûi povas esti konsiderata, foje nur materie, kiel portanto, kiel signifanto; foje nur kiel signifato, rekte kiel signifo. Je la 12-a jarcento la latina skolastiko vaste esploris, sub la esprimo suppositio materialis (= materia senco) la lingvaëon, kiel ekzemple en la frazo homo estas kvarlitera nomo, kontraste kun la suppositio formalis (= forma, aö esenca senco), kiel en homo estas racia animalo.

Aötonimo nur akceptas tiujn lingvistikan distingojn, - signifanto kaj signifato, suppositio materialis kaj suppositio formalis, - kiam la afero fariûas pri la dua momento, kiam ûi estas pritraktata kiel esprimo. Kaj ne akceptas tiujn distingojn kiam la afero fariûas pri la unua momento, kiam ûi estas nur pritraktata kiel scienco pri kaözo kaj efiko. Do, - kun insisto, - en la unua momento, kiam aötonimo nur estas afero de scienco pri la rilato inter efiko kaj kaözo, aötonimo ne estas pritraktebla kiel havanta, nek suppositio materialis, nek suppositio formalis.

AÖTONOMA (+). 0666.

Gr: " Û J ` < @ : @ H .

A: autonomous. F: autonome. G: autonom. H: autónomo. I: autonomo. P: autônomo. R: (avtonomnyj).

1. Etimologie, aötonoma devenas el la greka adjektivo " Û J ` < @ : @ H (= aötonoma, libera, kiu agas sendepende), kunmeto el la adjektivo " Û J ` H (= mema) kaj < ` : @ H (= uzo, kutimo, leûo), en la kunteksto esti mem sia leûo.

Adjektiva radiko. Vortformoj: aötonoma, aötonomeco, aötonomisto. Proksima radiko: aötonomio (vd), signifanta staton de aötonomeco.

2. Aötonoma estas la sendependa memstareco de ago, rilate al tutaëo al kiu la aganto apartenas. Ekzemple, aötonoma administrado, aötonoma regiono, aötonoma tempo de aviadila flugado.

Nuance, aötomata estas kapablo de funkciigo, ekzemple de maïino, per ordigita sistemo de fortoj en sinsekvo, dum aötonoma rekte rilatas al la kapablo mem de ago, sen mencio al sinsekvo, kaj povas okazi jam en individua ago.

Suverena estas dirite enkadre de la aötoritata povo kaj pri la plej alta, ekzemple suverena Ïtato, suverena kortumo, suverena pontifiko, dum aötonoma diriûas pli vaste (ne nur en la kampo de la aötoritato) kaj en sinsekvaj gradoj.

Laövorte la aötonomeco estas dirata proprasence de grupo, îar temas pri leûo. Tamen, pro semantika evoluo de la vorto, la aötonomeco pasis al pli ûenerala signifo, atingante îiun ajn aganta afero, kiel ekzemple en aötonoma flugo de avidilo, de birdo.

Pri la aötonomeco direblas multe, kaj sub aparta vorto, aötonomio (vd), kaj kies dividoj gravas.

AÖTONOMA ETIKO (Kant). 0667.

1. Principe, ne okazas la etika aötonomio, îar îio estas iamaniere subordigata koheri kun la ûenerala leûo de bono.

Tamen etiko povas esti aötonoma rilate al iu aparta vidpunkto, kaj tiam esti dirata aötonoma al tiu rilato. Ekzemple, la etiko de Kant estas dirata aötonoma rilate al celoj. Tiam etiko estas nomebla aötonoma rilate al tiu aparta vidpunkto, sed ne rilata al bono ûenerale. Inversa ekzemplo, - etiko povas ne esti aötonoma rilate la celojn, sed tamen esti aötonoma rilate al homa leûofaranto, îar simple natura.

2. En historia kunteksto estas konata kiel aötonoma etiko tiu de Kant, kaj kiu ankaö enkondukis tiun esprimon, per kontrasto kun la heteronoma etiko (vd 1893).

En aparta senco, - enkondukita, kiel avertite, de Kant, - aötonoma etiko (vd 1893) estas tiu, kiu ne dependas de ekstera bona celo, sed nur de la interno mem de la aganta bona volo (Kritiko de pr. r., Libro I, îap.1, propozicio IV).

La aötonomio de la volo estas la plej supera principo de la moralo, kiu estiûas sendepende de la kvalitoj aö propraëoj de la celataj objektoj.

"La aötonomio la volo estas la ununura principo de îiuj moralaj leûoj kaj de la devoj, kiuj al ili konformiûas. ... La ununura principo de la moraleco konsistas en la sendependeco rilate iun ajn materion de la leûo (tio estas, rilate la deziratajn objekton)" (Kritiko. de la pr. r. 33).

Jen la universala principo de la etika aötonomio:

"ne elekti se ne en la maniero en kiu la maksimoj de la elektado estas parto de la ûenerala leûo de la volo mem" ( ...... ..... ).==

3. Doktrino. La argumentoj de la aötonoma etiko kontraö la heteronoma supozas, ke io ekstera simple ne estas morala. Îu tio veras? Etiko ne estas malbona simple pro la heteromeco de la devigaj principoj.

Aliflanke, tamen, tiuj heteronomaj principoj devas enhavi adekvatan pruvon. En la apriorisma doktrino de Kant, la ontologio, sur kiu baziûas ofte la etikoj, ne havas sufiîan fundamenton. Sed, supoze la valideco de la ontologio, la etiko rezultinta el ûi ne estas malbona, nur pro la heteronomeco.

4. Cetere, en la ontologio oni supozas, ke la ento samtempe estas leûo de la ekstero kaj de la interno; pro tio estas principe garantiita la kohereco de ambaö instancoj.

La heteromeco baziûas sur la ento ûenerale kaj koncernaj transcendaj propraëoj de unueco kaj boneco. La heteronimeco en si mem ne estas io malbona nek falsa kondiîe, ke ûi havu tiun menciitan efektivan bazon. La unueco, kiel propraëo de la ûenerala ento, garantias, ke la samo validu ekstere de la konscio kaj interne; kiam la ekstero postulas ion, la interno ankaö per la interno mem, obeas la eksteron, îar la interna leûo estas la sama ekstera leûo, pro la ontologia unueco de la ûenerala ento. Sekve, ne okazas tiom da aötonomeco, nek tiom da heteronomeco.

5. La eksteraj motivoj tre gravas pedagogie; se la ekstero fariûas io deviga, kaj se kelkaj el ûiaj aspektoj estas konsiderataj bonaj, ili helpos la efektiviûon de la moralo.

La aötonoma moralo nur havas sencon ene de la apriorisma filozofio, îar por tiu filozofio ne validas la ûenerala ento.

Sed en si mem la aötonomieco ne estas esenca al la moralo, îar la ekstero (kondiîe ke ûi ekzistas) ankaö estas io bona kaj sufiîe bona por difini la moralan konduton.

E. Pauli.

AÖTONOMIO (Z). 0668.

Gr: " Û J @ < @ : \ " , -" H .

A:autonomy. F: autonomie. G: Autonomie. H: autonomía. I: autonomia. P: autonomia. R: (avtonómija).

1. Erudicia vortformado, aötonomio devenas el la greka " Û J @ < @ : \ " , siavice el " Û J ` H (= mema) kaj < ` : @ H (= kutimo, leûo), kun la senco de leûo de si mem.

Substantiva radiko. Formoj: aötonomio, aötonomia. Simila al la aparta radiko aötonoma (vd).

2. Aötonomio estas memstareco de individuo rilate alian individuon, de sistemo rilate alian sistemon.

Nuance, aötonomeco, vortformita el la adjektiva radiko aötonoma, estas abstrakta signifaëo, dum aötonomio signifas konkrete; ekzemple fluga aötonomio de aviadilo.

Tamen, okazas sufiîa proksimeco inter aötonomeco kaj aötonomieco, por ke per la kunteksto ili kapablas kutime signifi la samon.

Oni komparu la adjektivon aötonoma kaj la substantivon aötonomio. En substantiva signifo oni preferu rekte la koncernan substantivan radikon aötonomio (vd). Sed por la aparta etiko de la bona volo, kiel proponita de Kant, oni uzu aötonoma etiko (vd 0667). Same, enkadre de la politika aötonomio, oni parolas pri aötonomaj regionoj, aötonomaj administradoj de fakoj en fabriko, aötonomaj budûetoj.

3. Specojn de aötonomio. Laöforme, aötonomio povas varii, precipe per plia aö malplia grado; tiel fariûas pluraj relativaj aötonomeco, ûis la plej altgrada, la absoluta aötonomio.

Ankoraö laöforme, aötonomio direblas per diversaj kvalitaj manieroj, kiuj diriûas fragila, forta, natura, laöleûa, jura, ktp. Elstaras tiu lasta, - la jura aötonomio (vd 0670), - kiam dirata de la filoj, je la atingo de certa jaraûo.

. 4. Laömaterie, aötonomio estas îefe dirata pri io, rilate al kio la aötonomio okazas okazas.

Jen materiaj specoj de aötonomio: persona aötonomio, politika aötonomio (vd 0671), ekonomia ekonomio, administracia aötonomio, etika aötonomio (vd 0667), juraj aötonomecoj, aö aötonomioj (vd 0670).

Elstaras la politika aötonomio (0671), subdividebla en politikan aötonomion de la nacioj, de la regionoj, de la provincoj, de la municipoj, ktp

La aötonoma etiko (vd 0667) reduktiûas al la kampo de divido laömaterie.

. 4. Doktrino. Îu okazas aötonomio de la efiko rilate la kaözon? Distingi diversajn specojn de kaözoj kaj efikoj estas materia divido. Sed kelkaj formoj de aötonomio okazas en unuj efikoj, aliaj en aliaj efikoj.

Enkadre de metafizika duopo Dio-kreitaëo, la skolastika filozofio asertas, ke Dio ne nur kaözis la kreitaëojn, sed daöre kunagas je la ago de la kreitaëoj mem. Jen la problemo de la dia kunkaözo (vd).

Speco de laöforma aötonomio okazas, kiam homoj helpas unu la alian, ekzemple la patro al filo, la instruisto al lernanto. Same, okazas en diverspecaj politikaj aötonomioj, inter centra registaro kaj regionaj, inter Ïtato kaj civitano

E. Pauli.

AÖTONOMIO. Jura... 0670.

1. En kunteksto de la homa kreskado kaj atingo de la plenaûeco, jura aötonomio estas tiu deklaro, per kio la individuo akiras sian sendependecon rilate la gepatrojn.

Principe la jura aötonomio de plenkreskintaj filoj rilate gepatrojn estas surbaze de la kapablo havigitaj de la novaj homoj per si mem racie gvidi sin. Jen, tio implicas ke, se la novaj homoj ne atingis sufiîan kapablon, ili daöre restas en la respondeco de la gepatroj.

Rilate la fundamentajn homajn rajtojn la aötonomio de îiu homo jam okazas ekde la naskiûo. Sekve, la dependeco de la nova homo limiûas al tio, pri kio li ne kapablas per si mem agi.

En instruado tiuj fundamentaj homaj rajtoj estas respektata per la jena metodo: la instruisto, - patro, aö patrino, aö lerneja instruistino, - proponas, kaj la edukendulo estas instigata elekti.

2. Restas en definitiva stato de protekto tiuj, kiuj definitive ne kapablas atingi la sufiîan disvolviûon por fariûi jure aötonomaj.

3. Maljuneco povas revenigi la homojn al la stato de protekto, kun iom da perdo de la jura aötonomio.

4. Gravas demandi, ne nur pri la perdo de la jura aötonomio, sed al kiu ligi la devon de protekto.

Per du formoj estas protektataj la homoj bezonantaj helpon:

- per la perdo de aötonomio rilate la povantajn helpi enkadre de la familio, kiam tiu îi ankoraö restas;

- per la socia asekuro, reprezentata de la socio ûenerale.

Sed tiu îi socia asekuro (vd) devas esti adekvate organizata, por ke ûi estu efika rilate la helpaton, kaj ne esti malhelpo por la socio en si mem.

5. La perdo de la jura de la nekapablaj homoj fariûas, - kiel dirite, - enkadre de la familio mem, îar tie okazis la naskiûado kaj kies posteulado ilo estas.

La edzo protektu la edzinon; inverse, la edzino protektu la edzon; la filoj, se ili ekzistas kaj kapablas doni la protekton, estos ankaö devigataj; se ili estas multaj, la leûo determinu kiamaniere distribui la oficon.

6. En la daöro de la familia protekto, venas la protekto fare de la socio ûenerale, reprezentata de la Ïtato. Devas do la Ïtato antaövidu la ûeneralan protekton de tiuj, kiuj bezonas, pro manko de aötonomio.

La socia asekuro (vd) estas procezo kiu jam komenciûas en la individua instanco, îar îiu devas zorgi pri sia estonteco kaj pri eventualaj malhelpoj. Asekuro,- kiel sistemo de pluraj, - fariûas pro tiu interrilato inter homoj, afero atingata de la leûo.

Cetere, asekuro povas orgniziûi socie, kaj tiel fariûi la plej bona sistemo de grantio.

Sed en îiu sistemo de asekuro okazas perdoj de jura aötonomio.

4. Ne evoluintaj sociaj apartaj grupoj, ekzemple indianoj (vd), povas esti reduktataj al speciala protekto, kun la sekva perdo de parto de la jura aötonomio.

E. Pauli.

AÖTONOMIO. Politika... 0671.

1. La memstareco de la Ïtatoj, kun la atribuo de politika aötonomio de unuj rilate la aliajn, okazigas la demandon pri la limoj de tiu aötonomieco.

La absoluta aötonomieco de la Ïtatoj ne antaövidas sufiîe kiel solvi problemojn, se kelkaj el ili konfliktas, kaj pro tio okazas militoj, por solvi ilin per ne raciaj rimedoj.

2. Regionaj aötonomioj estas formoj de interna organizado de la politika socio.

E. Pauli.

AÖTOO (N). 0673.

A. F: G: H: auto. I: P: auto. R:

1. Vorto deveninta el la latina actus (= akto). Komparu kun akto (vd.= 0174.3), el la sama latina actus (= akto) kaj kun aötodafeo (vd), kies unua parto devenas ankaö el la latina actus (= akto). Kontraste, la grekdevena pseödosufikso aöto (el " Û J ` H ), signifas memkapabla.

2. Autoo estas mallonga drama teatra ûenro kun alegoriaj personecoj, ekzemple virtoj, pekoj, sanktuloj, legendoj.

Kutime religiaj, aötooj eblas esti ankaö spritaj kaj komikaj.

Stilo de aötooj estas emocia, îar la ideoj estas prezentataj per naturaj simboloj facile atingeblaj.

Nuance, aötodafeo (vd) estis akto (vd), per kio oni ceremonie deklaris la katolikan kredon okaze de la mortigo de herezulo sur la ïtiparo, dum aöto temas pli gênerale kaj pli arte pri la kredo.

Ofte aötooj estis, - kaj ankoraö estas -, praktikataj per folkloraj formoj, okaze ekzemple de la kristnaskaj festoj kaj solenoj de la Pasko.

3. Origine mezepoka, je la komenco aötooj estis ankaö nomataj misteroj (vd) kaj moralaëoj. Kiel konate teatraëoj ne floris mezepoke, sed por la aötooj estis aranûitaj apartaj tabuaj estradoj. Restas informo, ke ekde la 14-a jarcento aötooj estis prezentataj en universitatoj kaj en klostroj.

Aötoo estas praktikata ankaö modernepoke. Ekde la 16-a ûis la 18-a jarcento floris en Hispanio la tiel nomataj sakramentaj aötooj, kies temo estis demonstro de dogmo, kutime per la formo de parabolo.

Elstaris kiel verkistoj de tia stilo Lope de Vega, Tirso de Molina, Mira de Amescua kaj precipe Calderón de la Barca.

La scenejoj fariûis sur îaroj, kiuj faciligis la atingon de pli granda publiko. Sed kiam okazis la neoklasikisma influo falis la intereso pri la aötooj.

En Portugalio elstaris la aötooj de Gil Vicente (1470-1536). Samtempe en Brazilo, la jezuitoj, interalie Anchieto, praktikis la aötoojn por altiri la indianojn al la kristana kredo.

Lastatempe reprenis la ûenron Ariano Suassuna, kies Aöto da compadecida (1957) estis tiutempe sukcesa.

E. Pauli.

AÖTOOBSERVI, -ADO (N). 0674.

A: autoobservation. F: auto-observation. G: Selbstbeobachtung. H: observación de si mismo. I: autoosservazione. P: auto-observação. R:

1. Erudicia vortformado, per kunmeto de la pseödosufikso aöto-, el la greka " Û J ` H (= mem) kaj de la latina observo, -are (= observi), ekvivalenta al memobservado.

Verba radiko, same kiel observi.

2. Aötoobservado estas la samo kiel memobservado, sed kun erudicia karaktero kaj emfazo de la propra iniciato.

Nuance, introspekto (vd) estas interna observado kaj sen elstarigo de la propra iniciato, dum aötoobservado kaj memoservado plivaste signifas, îar ne forigas la eksteran observadon de si mem.

3. En eduko rekomendindas la aötoobservado rekomendindas kiel metodo. Îiu atentu sin mem, kaj faru el tiu metodo kutimon. Per kritika penso, îiu plibonigu sian pensadon kaj agmanieron.

AÖTOORGANIZI, -ADO (N). 0676.

A: self organisation. F: auto-organization. G: Selbstorganisation. H: autoorganisación. I: autoorganizzazione. P: auto-organisação. R:

1. Vortformado el la grekdevena pseödoprefikso aöto- (= mem), el la greka " Û J ` H (= mem) kaj de la latina organum (= organo), siavice el la greka Ð D ( " < @ < (= instrumento), ekvivalenta al organiziûanta per si mem.

Verba radiko, same kiel organizi.

2. Aötoorganizado estas kunordigo de la disaj elementoj de iu ajn ensemblo en efektiva nova ekvilibro, fare ekde internaj faktoroj.

Ekzemploj de aötoorganizado troviûas en komputiloj, en la logika kaj psika spontaneeco de la menso, en la fizika kaj kemia, precipe atoma kaj subatoma ordo de naturo en mikro kaj kosma dimensio.

Kiel temo de studo, aötoorganizado prezentas filozofiajn aspektojn, pri kiuj la pura racio demandas, kaj samtempe empiriajn, atingeblajn de la sperto kaj testo.

Principe, en îiu ajn malorda aro de diversigitaj eroj restas kelkaj fundamentaj faktoroj de unueco, kiuj agas aö reagas egale, kaj rezulte fariûas kelka ordo. Tiu principo de unueco de la naturo (vd) estas do la bazo, per kio oni klarigas la aötoorganizadon, kiu do ne okzas per simpla hazardo.

3. Specoj de aötoorganizado. Laöforme, pluras la manierojn, per kiuj fariûas la aötoorganizado.

Tiuj laöformaj manieroj de la aötoorganizado, ofte nomiûas per progksimaj nocioj, - metodoj, sistemoj, programoj.

4. Laömaterie, oni trovas îie ajn ekzemplojn de aötoorganizado, - en la naturo, en la subkonscio, en la logikaj kadroj de la menso, en sociaj organizaëoj, en lingvo, en teknikaj aparatoj kreitaj de homoj.

Precipe pro tiuj lastaj, kreitaj de la homoj, oni estas avertitaj ekde la jardeko 1950 pri la graveco de la aötoorganizado, îar per ûi vaste ïanûigis la administra organizado.

4. Komputiloj. Per la invento kaj disvolviûo de komputiloj la aötorganizado fariûis per si mem temo de esploro. La kreo de komputiloj ne nur helpis la esplorojn ûenerale, - precipe en ekonomio, entrepreno, socia organizado, - sed la temo mem de aötoorganizado fariûis vasta.

5. La logika kaj psika aötorganizado de la menso estas mirindaëo. Sed tamen ûi havas limojn.

La unua limo de la menso estas, ke la ricevo de la informoj okazas iom hazarde laö la ïanûemaj cirkonstancoj de la homa vivo.

Malgraö la malorda eniro en la homan menson de la îiumomentaj informoj pri la ekstera mondo, ili estas iom post iom reordigitaj en logikajn kaj psikajn ensemblojn. Sed ankaö tiu posta kapablo havas limojn.

Per la natura logiko (vd) la ideoj spontanee tendencas al kombiniûo en klasojn juûojn, rezonojn.Jen komenco de la logika kaj psika aötoorganizado de menso

Aldone al tiu natura logiko, disvolviûas, per aparta strebo, la scienca logiko, aö kritika penso, kiu konscie avertiûas pri la interna sistemo de logikaj konektoj. Do, kun aparta atento, la informoj estas aktive organizataj, kaj per tiu maniero la sciencoj sisteme kreskas kiel difinitaj kadroj.

Sed ankaö scienca strebo estas limigita, kaj rezultoj de la aötoorganizado restas en la mezo de la vojo. Ne îiuj homoj estas same kapablaj kaj same strebas por atingi la totalan organizadon.

Sekve, la homa scienco ne fariûas plene sistema, kaj parte el la granda aro de informoj restas sub la influo de la ne plenumata spontaneeco de la aötoorganizado. Kutime, scienco, precipe filozofio kaj religio, miksiûas kun restaëoj de ne organizita penso, kaj pro tio povas okazi organizaëoj ne tute korektaj.

6. Aötoorganizado de la subkonscio. Granda nombro da imagoj pri la ekstera mondo restas en la memoro, kiel entombigitaj en la subkonscio, Tie ankaö okazas certa ordo, kaj do speco de aötoorganizado.

Surbaze de la asociiûo de la imagoj kreiûas la poezio (vd). Ankaö la prozistoj plibonigas siajn tekstojn per brilaj esprimoj surbaze de la asociiûo de la imagoj de la subkonscio.

Dum sonûo (vd) la aötoorganizado de la asociiûintaj imagoj denove manifestiûas, sed nun sen sufiîa kontrolo de la menso, kaj pro tio kun ne koheraj kadroj.

En ne normalaj situacioj, ekzemple de viziuloj (vd), kaj de mistikuloj, la aötoorganizado de la subkonscio prezentas mesaûojn, kun aspekto de revelacio (vd).

Laö la kredo de pluraj religioj okazas revelacioj fare de Dio; same aliaj kredas je revelacio fare de spiritoj.

Îar la aötoorganizado de la psikaj kadroj de la subkonscio povas krei fenomenojn kun aspekto de revelacio, oni devas esti prudentaj pri la interpretoj, precipe se estas afero de viziuloj, mistikuloj, epilepciuloj, kaj de individuoj enirantaj en aliajn ne normalajn statojn.

Antaö akcepti la okazadon de efektivaj revelacioj, oni devas kritike decidi, îu tiuj mesaûoj estas tamen nenormalaj rezultoj de la subkonscia aötoorganizado.

Post kiam oni certas, ke tiuj mesaûoj ne rezultis kiel subkonscia aötoorganizado, restas ankoraö demandi multon, - antaö kredi, îu ili estas efektive revelacioj fare de ekstera iniciato, - îar povas esti fenomeno pri kies naturo oni ne scias sufiîe.

7. Asociiûintaj imagoj aötoorganiziûas kombine kun la kondiîitaj refleksoj. Per la kombina de la asociiûinta imagoj kun la kondiîitaj refleksoj eblas pluraj korpaj kondutoj, - la ekvilibra sinteno por ne fali, la movado per la piedirado, la spontaneaj sociaj reagoj, la facileco de skribado, la subtilaj agoj per kiuj fariûas la manûado, la ankoraö pli subtilaj movoj de la seksa vivo.

Per la sama aötoorganizado de imagoj kaj refleksoj eblas klarigi fenomenojn de parolo en apartaj psikaj statoj, de la psikografio, de la mekanika pentrado, kaj de la promenantaj sonambuloj.

8. Aötoorganizado de la naturo ûenerale. Mirindas la fizika aötoorganizado de la fizika naturo, precipe en mikrodimensio. Kvankam en makrodimensio ïajnas okazi la malordon, tio tamen estas nenio alia ol nova ordo em marïo.

La natura aötoorganizado fariûas enkadre de leûoj pri tio, kio estas statika kaj pri tio kio dinamike ïanûiûas. Pri ambaö aspektoj okupiûas kaj zorgas la sciencoj.

Komputiloj ne estas alia afero ol imitado de la natura aötoorganizado, metata pli rekte en la intereso de homo kaj en la kontrolo de homo.

E. Pauli.

AÖTOPTIKA (N). 0677.

A: autoptic. F: autoptique. G: aötoptisch. H: autóptico. I: autòttico. P: autótipo. R:

1. Erudicia vorto, kunmeto el " Û J ` H (= mem, li mem) kaj Ï B J 4 6 ` H (= videbla).

Adjektiva radiko.

2. Aötoptika, en la kunteksto de Ampère, estas la karaktero prezentita de fenomeno ekde la unua momento, konstatebla do per simpla atento.

Jen la unua vidpunkto per kiu Ampère klasifikis la sciencojn, en kadro de kvar grupoj:

- autoptika (priskribo de la unua momento, jam menciita),

- kriptoristika (pri kaïitaj fenomenoj),

- troponomika (pri la ïanûoj),

- kriptologika (pri la malkovro de la plej kaïitaj fenomenoj).

En Galeno jam aperas la vorto autopsia en la senco de senpera observo, praktikita de la empiriistaj medicinistoj (Brochard Les sceptiques grecs, p. 364, 2-a eld.).

E. Pauli.

AÖTOREFERENCO. 0678.

A: self-reference. F: autorefrence. G: Aötoreferenz. H: autoreferencia. I: autoriferimento. P: autoreferência. R:

1. Vortformado el la grekdevena pseödoprefikso aöto- (= mem), el la greka " Û J ` H (= mem) kaj de la latina referentia (= referenco) (vd), siavice el referre (= porti denove, diri)

Substantiva radiko, same kiel referenco.

2. Aötoreferenco estas indiko direktita al si mem. Ekzemple, referenco de la diskurso al si mem estas la samo kiel aötoreferenco de la diskurso.

3. La aötoreferenco de la diskurso al si mem falas en la intereso de la logiko kaj gnozeologio, pro la fakto ke, per tiu vojo, formuleblas la tiel nomata antinomio (vd 0364) de aötoreferenco.

En la logika kaj gnozeologia kunteksto de Whitehead kaj Russel (Principia mathematica, Intr., îap. 2, p. 64), aötoreferenco estas la komuna karakterizo de la logikaj antinomioj. Tiuj îi antinomioj naskiûus do el la procezo, per kio koncepto aö nomo estas aplikita al si mem.

E. Pauli.

AÖTOREFLEKTI, -IÛO (figure) (N). 0680.

1. Vortformado el la grekdevena pseödoprefikso aöto- (= mem), el la greka " Û J ` H (= mem) kaj de la latina reflectere (= reflekti).

Proprasence reflekti (tr) diriûas pri radio, ekzemple de lumo, kiu post trafo de surfaco, revenas al si mem; figure, reflekto diriûas pri okazanta kono, kiu revenas sur sin mem, por esti konata de la konanta spirito.

Verba radiko, same kiel reflekt-i.

2. Aötoreflektiûo (figure) estas atento al si mem. Ordinare, kono estas atento al io ekstera rilate al la konkapablo; sed dum okazas la unua atento, povas samtempe okazi dua inversa atento, tiu dua nomata reflektiûo (vd).

Principe, reflektiûo jam estas aötorefletiûo. Sed nuance, reflektiûo estas plibona rekono pri îiuj konoj, kiuj fariûas plibone ordigitaj, kaj oni reflektas precipe kiam okazas problemo, kies konataj eroj ne montriûas klare, dum aötoreflektiûo atentas precipe pri la memo.

Introspekto (vd) estas la atento al si mem kun karaktero de metodo, dum aötoreflektiûo estas simple la operacio mem per kiu fariûas la atento al si mem. Memreflektiûo ekvivalentas al aötoreflektiûo, sed îi lasta estas pli erudicia kaj emfaza.

3. Doktrino. Îu ekzistas aötoreflektiûo? Jen fenomenologia konstato kaj kiu estas esplorata precipe de la intencionalisma interpreto de la kono.

Du estas la atentoj de la homa penso, la rekta kaj la malrekta, tiu îi nomata reflektiûo.

Tamen la pozitivisma A. Comte neis la introspekton, kaj pro kio li neis la psikologion kiel sciencon: "La individuo pensanta ne povas dividi sin en du, el kiuj unu rezonas, dum la alia vidas lin rezoni" (Cours de phil. positive, 1830, I. sekcio I, par. 8).

Tamen la aserto de A. Comte estas nur spekulacia. Unue validas la fakto, ne la spekulacio. Cetere, la aserto de A. Comte estas nekohera en la kadro de mem de pozitivismo, pro tio ke pozitivismo kiel doktrino nur estas komprenebla en racionalisma kunteksto.

E. Pauli.

AÖTORITATISMO. Politika... 0681.

A: authoritarism. F: autoritarisme. G: Autoritarismus. H: autoritarismo.I: autoritarismo. P: autoritarismo. R:

1. Politika aötoritatismo, precipe ekde 1900, estas estas Ïtato forte instituciita, surbaze de akceptataj valoroj de la civitanaro kolektive, ekzemple, familio, nacio, patrujo. Kontraste la liberala demokratia Ïtato estas en dependo de la individua balotado de la civitanoj, decidantaj nur pri la komuna sindependo kaj disvolviûo.

Nuance, totalisma Ïtato estas simple tute determinanta, dum instituciita aötoritatisma Ïtato surbaze de akceptataj valoroj, nek îio dependas de la individuouj, nek îio de la Ïtato mem, kiu do ne îion determinas.

Instituciita politika aötoritatismo, estas nur relativa totalismo, relativa absolutismo, relativa diktaturo.

2. Historie, la pasinteco neniam konis la universalan respublikon, aö la plenan demokration, en kiu fakte îiu individua civitano efektive decidas.

Ordinare decidis la gvidanteco de la aristrokratia nobelularo kaj modernepoke la kapablo de la burûoj. Aldone, kelkaj mezaj institucioj inter la individuo kaj la Ïtato îiam tre influis; tiaj mezaj institucioj estis la religiaj organizaëoj, sindikatoj kaj familio. Cetere, en la supro ankaö influis la kulturaj valoroj: raso, nacio, tradicioj, lingvo, moroj.

Okaze de la kresko de la liberalaj doktrinoj pri la suvereneco de la individuaj civitanoj, kelkaj timis ke signifus ke la individuoj povis decidi pri la nacio mem: dividi ûin, aneksi ûin al alia, kaj eî anarkiisme decidi la detruon mem de îiu Ïtato. Kontraö tiu malfortiûo (almenaö ïajna) reagis la antiliberalaj movadoj precipe dum la 20-a jarcento.

En Francio Charles Maurras proponis aötoritatisman monarkion. Tiucele, li faris Konsulton pri la monarkio (Enquête sur la Monarchie pere de Gazette de France, inter junio kaj decembro 1900. Tiam granda nombro de intelektuloj respondis ke ili estis favoraj al la tradicia monarkio kaj sen parlamento.

Inter la du grandaj militoj kreskis la autoritatismaj partioj: faïismo en Italio, nazismo en Germanio, falangismo en Hispanio, Integralismo en Brazilo.

Cetere, diktatoroj kaj militistaraj reûimoj okazis surbaze de similaj ideologioj. Ankaö post la dua granda milito oftis la aötoritatismaj instituciitaj reûimoj.

3. Takse, aötoritatismaj instituciitaj reûimoj ofte okazas pro eventualaj sociologiaj situacioj, do ne rekte pro ideologiaj motivoj.

Principe, nacio kulture preparita por la universala voîdonado, laö liberala demokratio, nur povas bone gvidi sin kolektive. Ankaö kiam la nacio ne estas sufiîe preparita, la praktikado de la demokratio per si mem edukas la civitanojn.

En ambaö kazoj la rajto de la civitanoj restas îiam firma. Neniu rajtas, per propra iniciato, altrudi sian personan aötoritaton kaj kapablon. Îiu popolo rajtas havi la uzon de siaj rajtoj, kaj sekve rajtas havi malbonan registaron, dum la tempo kiam ûi ne kapablas plibone instituciigi ûin.

E. Pauli.